“Kazananlar bile kaybeder” — Jo Boaler, 1997

Çocuğunuz matematik dersinde en üst gruba yerleştirildi. Gurur duydunuz, rahatlık hissettiniz. Peki ya çocuğunuz bu durumdan bunaldıysa? Ya “zeki” diye etiketlenmek, aslında onun matematikten soğumasının başlangıcıysa?

İngiltere’nin önde gelen matematik eğitimi araştırmacılarından Jo Boaler, 1997 yılında yayımladığı çarpıcı çalışmasında tam da bunu belgeledi: Matematik sınıf gruplama sisteminde en üst seviyeye yerleştirilen öğrenciler bile ciddi akademik ve duygusal sorunlar yaşayabilir.

Matematik Sınıf Gruplama Sistemi Nedir?

Matematik sınıf gruplama (İngilizce: ability grouping veya streaming), öğrencilerin akademik performanslarına göre farklı seviyelerdeki sınıflara ayrıldığı bir eğitim organizasyonu modelidir. Bu sistemde genellikle üç ya da dört grup oluşturulur: üst, orta ve alt gruplar.

Bizde ise bu gruplandırmanın adı genellikle Seviye Grubu olur.

Sistemin Mantığı ve Yaygınlığı

Gruplama sisteminin temel gerekçesi, öğretmenlerin benzer seviyedeki öğrencilere daha hedefli ve verimli ders anlatabilmesidir. İngiltere’de ortaokul ve lise kademesinde onlarca yıldır yaygın biçimde uygulanan bu model, özellikle matematik derslerinde neredeyse standart hâle gelmiştir.

Türkiye’de ise bu uygulama daha ziyade okul bazında yaşanmaktadır: devlet okulları ile özel okullar, “başarılı” ve “başarısız” olarak sosyal açıdan ayrışırken; okul içindeki şube sistemleri de (örneğin “A şubesi” ile “D şubesi” arasındaki fiilî hiyerarşi) benzer bir gruplamayı pekiştirmektedir.

Jo Boaler’ın 1997 Araştırması: Kazananlar Neden Kaybeder?

Araştırmanın Tasarımı

Jo Boaler, İngiltere’deki iki farklı ortaokulu üç yıl boyunca (1991–1994) izledi. Amber Hill adlı okulda geleneksel sınıf gruplama ve ezber odaklı öğretim uygulanırken, Phoenix Park adlı okulda karma gruplar ve proje tabanlı, açık uçlu öğrenme benimseniyordu.

Boaler, her iki okuldaki öğrencilerle derinlemesine görüşmeler yaptı, sınıfları gözlemledi ve ulusal sınav sonuçlarını karşılaştırdı.

Üst Gruptaki Öğrencilerde Hayal Kırıklığı

Araştırmanın en şaşırtıcı bulgularından biri şuydu: Amber Hill’deki üst grup öğrencileri, akademik başarı açısından Phoenix Park’taki karma grup öğrencilerinin gerisinde kaldı. Üstelik bu öğrencilerin büyük çoğunluğu matematik dersine karşı derin bir hayal kırıklığı ve yabancılaşma yaşıyordu.

Peki neden?

1. Hız Baskısı ve Kural Ezberinin Tuzağı

Üst grup öğrencileri, sınıfın en hızlı öğrenenleri olarak tanımlanmıştı. Bu beklenti, derslerin son derece hızlı işlenmesine yol açtı. Öğrenciler kuralları ve formülleri anlayarak değil, ezberleyerek ilerlediler. Boaler bu durumu şu sözlerle özetledi: Öğrenciler matematik yapmayı değil, matematik performansı sergilemeyi öğrendiler.

2. Kimlik Baskısı: “Zeki” Olmak Zorunluluğu

Üst gruba yerleştirilen öğrenciler, bu etiketle birlikte ağır bir kimlik yükü taşıdı. Hata yapmak, soru sormak ya da yavaş kalmak “zeki olmamak” anlamına geliyordu. Araştırmada görüşülen kız öğrenciler özellikle bu baskıyı dile getirdi: derste el kaldırmaktan kaçındıklarını, anlamadıkları konuları sormak yerine sessizce geçiştirdiklerini belirttiler.

3. Anlamlı Öğrenmenin Yokluğu

Üst grup sınıflarında öğrencilere neredeyse hiç zaman tanınmıyordu: soruları düşünmek, kavramlar arasında bağlantı kurmak ya da farklı çözüm yolları denemek için alan yoktu. Sınıf, bir yarış pistine dönüşmüştü; kazanmak için hız şarttı, anlayış değil.

4. Ayrışma ve Kopuş

Boaler’ın “disaffection” (ayrışma/kopuş) olarak tanımladığı olgu, üst grup öğrencilerinde beklenmedik düzeyde yaygındı. Öğrenciler matematiği anlamsız, katı ve bunaltıcı bulduktan sonra dersten zihinsel olarak çekilmeye başladılar — bu da sınav başarılarını doğrudan olumsuz etkiledi.

Sınıftan Gerçek Sahneler: Boaler’ın Gözlemlerinden

Sahne 1: “Neden böyle yapıyoruz?” sorusunun cevapsızlığı

Amber Hill’deki üst grup sınıfında bir öğrenci, öğretmene denklemleri neden belirli bir şekilde düzenlemeleri gerektiğini sordu. Öğretmen “Çünkü böyle yapılır, ilerleyelim” diyerek geçiştirdi. Boaler, bu tür yanıtların üst grup sınıflarında sistematik biçimde tekrarlandığını kayıt altına aldı.

Sahne 2: Sınav kaygısının üst gruba özgü yüzü

Phoenix Park öğrencileri sınavlarda günlük yaşamla ilişkilendirilmiş problemleri çözerken özgüvenle yaklaşırken, Amber Hill’in üst grubu ezberledikleri formüllerin hangi soruda işe yarayacağını bulmakta zorlandı. “Hangi kuralı uygulayacağımı bilemedim” ifadesi, görüşmelerde defalarca karşılaşılan bir cümle oldu.

Sahne 3: Kız öğrenciler ve sessiz çekilme

Üst gruptaki kız öğrenciler, müfredatın yüksek temposunu ve hatasız olma baskısını erkek akranlarından çok daha olumsuz değerlendirdi. Birçoğu ilerleyen yıllarda matematik dersini bıraktı ya da ileri seviye matematik seçmedi — üst grupta başlamalarına karşın, konumlarını korumadı ya da koruyamadılar.

Türkiye’deki Yansımaları: Farklı Sistem, Benzer Kırılmalar

Okul Seçiminin Bir Gruplama Biçimi Olarak İşlevi

Türkiye’de resmi bir sınıf içi gruplama sistemi olmasa da okul bazlı gruplama son derece güçlüdür. LGS ve SBS gibi merkezi sınavlar, öğrencileri fen liseleri, Anadolu liseleri ve diğer okul türlerine yönlendirir. Bu süreç, matematik sınıf gruplama sisteminin mantığını okul düzeyine taşır.

“En İyi Okul, En İyi Sınıf” Yanılgısı

Boaler’ın bulgularıyla örtüşen bir olgu, Türkiye’deki üst düzey okullarda da gözlemlenmektedir:

• Hız odaklı öğretim: Rekabetçi okullarda müfredat yoğunluğu, kavramsal anlamayı değil hızlı çözüm algoritmalarını ön plana çıkarır.
• Soru sormaktan çekinme: “Zeki” öğrencilerden oluşan sınıflarda, anlamadığını kabul etmek sosyal bir risk taşır.
• Sınav aracılığıyla öğrenme: Matematik eğitimi çoğunlukla sınav hazırlığına indirgenir; gerçek hayatla bağlantı kurulmaz.

PISA Verileriyle Kesişim

Türkiye’nin PISA sonuçları incelendiğinde, öğrencilerin prosedürel becerilerde nispeten iyi performans gösterirken ilişkilendirme ve yansıtma gerektiren sorularda belirgin şekilde düştüğü görülmektedir. Bu tablo, Boaler’ın “kural ezberci üst grup” profiline çarpıcı biçimde benzemektedir.

Ebeveynlere Öneriler: Üst Grubun Ötesine Bakmak

Çocuğunuz üst matematk grubunda ya da prestijli bir okulda olsa bile şu noktalara dikkat edin:

1. Hızı değil, anlamayı takip edin. Çocuğunuzdan formülleri değil, kavramları açıklamasını isteyin. “Bunu neden böyle yaptın?” sorusu, öğrenmenin derinliğini ölçer.

2. “Anlamadım” diyebilmesini normalleştirin. Üst gruptaki çocuklar soru soramama korkusu yaşıyorsa, evde güvenli bir alan oluşturun. Yanlış cevap vermek, öğrenmenin bir parçasıdır.

3. Notun ötesine bakın. Yüksek not ortalaması, matematiği sevdiği anlamına gelmez. Çocuğunuzun derse katılım hevesini, merakını gözlemleyin.

4. Rekabeti değil, işbirliğini destekleyin. Grup çalışmaları, tartışma ortamları ve ortak problem çözme, matematiksel düşünceyi güçlendirir.

Öğretmenlere Öneriler: Grubun İçinde Farklılaştırma

1. Üst grupta da açık uçlu sorular kullanın. Tek doğru cevabı olan sorular yerine, birden fazla çözüm yolu barındıran problemler öğrencilerin anlayışını derinleştirir.

2. “Neden?” sorusunu sınıfa taşıyın. Her algoritmanın, her kuralın arkasındaki kavramsal gerekçeyi öğrencilerle birlikte keşfedin. Boaler’ın Phoenix Park bulguları, bu yaklaşımın sınav başarısını da artırdığını göstermektedir.

3. Hız baskısını azaltın. Üst grup sınıflarında öğrencilere düşünme süresi tanıyın. Hızlı koşmak yerine derinlemesine yürümek, uzun vadede daha ileri taşır.

4. Güvenli sınıf iklimi oluşturun. Özellikle kız öğrenciler ve mükemmeliyetçi profiller için “yanılabilir” bir sınıf kültürü oluşturun. Hata, öğrenmenin düşmanı değil, yakıtıdır.

Sonuç: Grubun Değil, Öğrenmenin Kalitesi Belirler

Jo Boaler’ın 1997 araştırması bize şunu söylüyor: Matematik sınıf gruplama sistemi, salt hızı ve sıralamayı öne aldığında, en yetenekli öğrencileri bile matematiğe yabancılaştırabilir. Kazananlar bile kaybeder — eğer kazanmanın tek kriteri, doğru formülü doğru hızda uygulamaksa.

Gerçek matematiksel yetkinlik; merak, ısrar, anlama ve anlam kurma üzerine inşa edilir. Bu beceriler, hiçbir gruplama etiketi tarafından otomatik olarak kazandırılmaz.

Kaynakça

• Boaler, J. (1997). When even the winners are losers: Evaluating the experiences of ‘top set’ students. Journal of Curriculum Studies, 29(2), 165–182.
• Boaler, J. (1997). Experiencing School Mathematics: Teaching Styles, Sex and Setting. Open University Press.
• OECD (2023). PISA 2022 Results: The State of Learning and Equity in Education. OECD Publishing.

“Büyüme Zihniyeti Nedir? Carol Dweck’in Matematik Eğitimine Katkıları”(Sabit zekâ inancı ile büyüme zihniyetinin sınıf gruplamalarıyla ilişkisi)

“Matematik Kaygısı: Öğrenciler Neden Matematiğe Korku ile Yaklaşır?”(Üst grup öğrencilerinde görülen mükemmeliyetçilik kaynaklı kaygı)

“PISA 2022 Türkiye Sonuçları: Matematik Performansımızı Ne Söylüyor?”(Boaler bulgularının Türkiye verileriyle kesişimi)