Beyaz Ölümün Anatomisi: Sarıkamış Harekatı’nın Bilinmeyenleri ve Büyük Trajedi

Tarihin tozlu sayfaları bazen sadece zaferleri değil, dondurucu bir sessizliğin içine gömülmüş büyük acıları da yazar. 1914 yılının Aralık ayında, Allahuekber Dağları’nın zirvelerinde yaşanan Sarıkamış Harekatı, Türk askeri tarihinin en hüzünlü, en çok tartışılan ve üzerinde en çok düşünülmesi gereken sayfalarından biridir. Bir öğretmen ve bir baba olarak, bu olayı evlatlarımıza anlatırken sadece rakamları değil, o karlı tepelerde donan hayalleri, vatan sevgisini ve stratejik hataların bedelini de “netlememiz” gerekir.

Sarıkamış, sadece bir askeri operasyonun başarısızlığı değil; doğanın amansız gücü ile insanın sınırsız azminin, bazen de hesapsız hırsının çarpıştığı bir kırılma noktasıdır.

---

Harekatın Arka Planı: Neden Sarıkamış?

Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle Osmanlı İmparatorluğu, kaybettiği toprakları geri alma ve doğudaki Rus tehdidini bertaraf etme arzusuyla yanıp tutuşuyordu. Özellikle 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sonrası Rus işgaline giren Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selâse), milletin kalbinde kanayan bir yaraydı.

Harbiye Nazırı ve Başkomutan Vekili Enver Paşa, sadece bu toprakları geri almayı değil, Kafkaslar üzerinden Orta Asya Türk dünyasıyla birleşmeyi hedefleyen büyük bir “Turan” hayali kuruyordu. Bu stratejik vizyon, Rus ordusunu bir kuşatma harekatıyla (pense hareketi) imha etmeyi öngörüyordu. Plan kağıt üzerinde kusursuz görünse de, göz ardı edilen devasa bir düşman vardı: Kafkas Kışı.

Karakterler ve Kader Birliği: Enver Paşa, Hafız Hakkı ve Hasan İzzet Paşa

Sarıkamış’ın hikayesi, bu üç ismin kararları ve birbirleriyle olan gerilimli ilişkileri üzerinden okunmalıdır.

1. Enver Paşa ve İdealizmin Sınırları: Enver Paşa, genç, hırslı ve vatanperver bir liderdi. Ancak askeri dehası, lojistik gerçeklerin önüne geçmişti. Onun için “imkansız” diye bir şey yoktu. Üçüncü Ordu Komutanı Hasan İzzet Paşa’nın “Askerin kıyafeti yetersiz, kış ağır geçiyor, harekatı bahara erteleyelim” uyarılarını “korkaklık” olarak nitelendirdi. Enver Paşa, irade gücünün doğayı yenebileceğine inanıyordu.
2. Hasan İzzet Paşa: Gerçekçiliğin Sesi: Hasan İzzet Paşa, bölgeyi ve ordunun durumunu çok iyi biliyordu. Askerin bir kısmının hala yazlık kıyafetlerle olduğunu, erzak yollarının kapandığını görüyordu. Ancak Enver Paşa’nın baskısıyla görevinden istifa etmek zorunda kaldı. Onun ayrılışı, harekatın önündeki son “mantık freni”nin kalkması demekti.
3. Hafız Hakkı Paşa: Hırs ve Yanılgı: Enver Paşa’nın arkadaşı olan Hafız Hakkı Paşa, 10. Kolordu’nun başındaydı. Kuşatma harekatını hızlandırmak adına, birliklerini daha geniş bir kavis çizerek Allahuekber Dağları’nın üzerinden yürütmeye karar verdi. Bu karar, askerlerin metrelerce karın içine girmesine ve asıl düşmanla—soğukla—yüzleşmesine neden oldu. Hafız Hakkı Paşa ile Enver Paşa arasındaki gizli rekabet ve birbirine ispatlama çabası, harekatın seyrini trajik bir hıza ulaştırdı.

Allahuekber Dağları: Birer Beyaz Anıta Dönüşen Askerler

22 Aralık 1914’te başlayan harekatta, 9. ve 10. Kolordular dağlara tırmanmaya başladı. Hava sıcaklığı geceleri -40 derecelere kadar düşüyordu. Askerlerin üzerinde kışlık palto yoktu; çoğu, çöl sıcaklarından yeni gelmiş birliklerdi.

Sarıkamış’ta yaşananlar, mermiden çok doğanın öldürdüğü bir savaştı. Ayakları donan, çarıkları parçalanan askerler, dinlenmek için oturdukları karların üzerinde bir daha kalkamadılar. Tarihi kaynaklar, askerlerin birbirine sarılarak donduğunu, tüfeklerine yapışmış ellerin buz kütlesine dönüştüğünü anlatır. Bu, edebiyatımızda ve hafızamızda “Beyaz Ölüm” olarak yer edindi.

Rus General Yudenich, Türk askerinin direncine hayret ediyordu. Ruslar, karşılarında savaşacak bir ordu beklerken, dağların zirvelerinde donmuş, tüfekleri hala karşıyı gösteren binlerce heykel gibi askerle karşılaştılar. Rus kayıtlarında bile Türk askerinin bu inanılmaz dayanıklılığına ve vatan sevgisine duyulan saygı not edilmiştir.

Harekatın Başarısızlık Nedenleri: Hayatın Net Gerçekleri

Sarıkamış trajedisini sadece “soğuk” ile açıklamak yetersiz kalır. Bir öğretmen titizliğiyle nedenleri şöyle sıralayabiliriz:

• Lojistik Çöküş: Karadeniz üzerinden orduya kışlık giysi ve erzak getiren üç geminin (Bezm-i Alem, Bahr-i Ahmer, Mithat Paşa) Ruslar tarafından batırılması, harekatın belkemiğini kırmıştır.
• İstihbarat ve Koordinasyon Hataları: Kolordular arasındaki iletişim kopukluğu, birliklerin birbirini düşman sanıp ateş açmasına bile neden olmuştur.
• Zamanlama Hatası: Rus ordusunun en güçlü olduğu, doğanın en sert yüzünü gösterdiği bir mevsimde kuşatma harekatına girişilmesi stratejik bir intihardı.
• Emir-Komuta Zincirindeki Baskı: Alt kademe komutanların, Enver Paşa’nın hışmından korkarak gerçek raporları sunamaması, felaketi körüklemiştir.

Sarıkamış’ın Mirası ve Şehitlerimizin Hatırası

Sarıkamış Harekatı 15 Ocak 1915’te sona erdiğinde, geride kaç şehit kaldığına dair rakamlar yıllarca tartışıldı. 90.000 rakamı bir sembol olsa da, genel kabul gören askeri kayıp yaklaşık 60.000 civarındadır. Ancak rakamların ötesinde kalan, bir neslin en seçkin evlatlarının o karlı dağlarda sönüp gitmesidir.

Bir baba olarak bu hikayeyi anlatırken içimiz sızlasa da, Sarıkamış bize şunu öğretir: Vatan sevgisi imkansızı denemektir; ancak gerçekçi liderlik, o sevgiyi feda etmek değil, zaferle taçlandırmaktır. Sarıkamış şehitleri, yenilginin değil, sadakatin ve sarsılmaz bir imanın abideleridir.

---

Soru – Cevap Bölümü (Google Sorgularına Dayalı)

1. Sarıkamış Harekatı kaç gün sürdü? Harekat 22 Aralık 1914’te başlamış ve Ocak 1915’in ortalarına kadar devam etmiştir. En yoğun ve trajik çatışmalar ile donma olayları ilk 15 gün içinde yaşanmıştır.

2. Askerler gerçekten tek bir kurşun atmadan mı öldü? Bu yaygın ama eksik bir bilgidir. Evet, on binlerce askerimiz donarak şehit olmuştur ancak Sarıkamış kasabasına girmeyi başaran ve Ruslarla göğüs göğüse çarpışan kahraman birliklerimiz de mevcuttur. Çatışmalarda da büyük kayıplar verilmiştir.

3. Enver Paşa Sarıkamış’tan sonra ne yaptı? Enver Paşa, harekatın başarısızlığı netleşince komutayı Hafız Hakkı Paşa’ya bırakarak İstanbul’a dönmüştür. Bu mağlubiyetin kamuoyunda duyulmasını uzun süre engellemiş ve sansür uygulatmıştır.

4. Allahuekber Dağları nerede? Erzurum ve Kars illeri arasında bulunan, yüksekliği 3000 metreyi aşan heybetli bir sıradağdır. Harekatın en ağır kayıpları bu dağların aşılması sırasında verilmiştir.