Tarih, insan iradesinin zaman ekseni üzerindeki izdüşümüdür. 16 Ocak, bu eksende devasa sistem değişikliklerinin yaşandığı, bir yönetim biçiminin ($f(x)$) yerini tamamen başka bir fonksiyona ($g(x)$) bıraktığı ve insan zekasının yerçekimi kanunlarına meydan okuduğu bir gündür. Antik Roma’nın mermer sütunlarından, uzayın karanlık boşluğuna uzanan bir mantık zincirini analiz ediyoruz.
I. Küresel Ölçekte En Değerli 3 Olay: Analitik Bakış
1. Yönetim Algoritmasının Değişimi: Augustus ve Roma İmparatorluğu (MÖ 27)
MÖ 27’de bugün, Roma Senatosu Octavianus’a “Augustus” (Kutsal/Yüce) unvanını verdi. Bu, Roma Cumhuriyeti’nin sonu ve İmparatorluk döneminin başlangıcı kabul edilir.
Cumhuriyetten Mutlakiyete Geçiş Denklemi Bir siyasi sistemde, karar alma mekanizması çoklu değişkenlerden (Senato ve Konsüller) oluşan karmaşık bir denklemken; Augustus ile birlikte bu denklem tek bir 'mutlak sabit'e (İmparator) indirgenmiştir. Cumhuriyetin 'dağıtık güç' algoritması, yerini merkezi bir 'mutlak değer' ($|x|$) fonksiyonuna bırakmıştır.2. Gerçeklik Fonksiyonuna Meydan Okuma: Don Kişot (1605)
Miguel de Cervantes’in modern romanın atası sayılan “Don Kişot” adlı eserinin birinci bölümü 16 Ocak 1605’te Madrid’de yayımlandı.
Hayal ve Gerçek Arasındaki Mantıksal Sınır İnsan zihni, algıladığı gerçeklik ($R$) ile hayal dünyası ($H$) arasında bir denge kurar. Don Kişot karakteri, bu denklemdeki 'gerçeklik' değişkenini reddedip, dünyayı tamamen kendi kurguladığı 'hayal fonksiyonu' üzerinden okuyan bir mantıksal paradokstur. Cervantes, delilik ile dâhilik arasındaki ince çizgiyi (limit) bu eserle çizmiştir.3. Yörünge Mekaniğinde Kusursuz Buluşma: Soyuz 4 ve 5 (1969)
Sovyet uzay araçları Soyuz 4 ve Soyuz 5, 16 Ocak 1969’da uzayda ilk kez insanlı kenetlenmeyi gerçekleştirdi ve mürettebat transferi yaptı.
Yörüngesel Kesişim Kümesi Uzay boşluğunda, binlerce kilometre hızla hareket eden iki farklı cismin ($V_1$ ve $V_2$) aynı koordinat noktasında ($x,y,z$) sıfır bağıl hızla buluşması, yörünge mekaniğinin en karmaşık optimizasyon problemidir. Bu başarı, insan zekasının fiziksel evrenin katı kurallarını matematiksel bir kesinlikle yönetebildiğinin ispatıdır.II. Türkiye Tarihinden 2 Kritik Dönüm Noktası
1. Cumhuriyetin Veri Toplama Süreci: Atatürk’ün İzmit Basın Toplantısı (1923)
Mustafa Kemal, 16 Ocak 1923’te İzmit’te İstanbul gazetecileriyle bir araya gelerek, Lozan görüşmeleri ve yeni devletin şekli (Cumhuriyet) hakkında uzun bir toplantı yaptı.
Siyasi İletişim ve Geri Bildirim Döngüsü Bir gün önceki Eskişehir toplantısının devamı niteliğindeki bu buluşma, kurulacak yeni sistemin 'kamuoyu değişkeni' ile nasıl etkileşime gireceğinin provasıdır. Atatürk, İstanbul basınının (ki o dönem muhalif potansiyeli yüksekti) nabzını tutarak, devrim denkleminin 'direnç katsayısını' hesaplamıştır.2. Siyaset Kümesinde Yargısal Filtre: Refah Partisi’nin Kapatılması (1998)
Anayasa Mahkemesi, 16 Ocak 1998’de “laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı eylemlerin odağı olduğu” gerekçesiyle Refah Partisi’nin kapatılmasına karar verdi.
Siyasi Sistemin Tanım Aralığı ve Filtreleme Demokratik bir sistem ($S$), içinde barındırdığı alt kümelerin (siyasi partiler) sistemin temel aksiyomlarıyla (Anayasa) uyumlu olmasını şart koşar. Anayasa Mahkemesi'nin bu kararı, bir alt kümenin, sistemin 'tanım aralığı' dışında kaldığı gerekçesiyle ana kümeden çıkarılması (eleme) işlemidir.SSS (Sıkça Sorulan Sorular)
Roma Cumhuriyeti, gücün senato ve halk meclisleri arasında paylaşıldığı bir ‘denge ve denetleme’ algoritması üzerine kuruluydu. Augustus, tüm bu yetkileri (tribün, konsül, başkomutanlık) kendi şahsında toplayarak, sistemin işleyiş mantığını ‘paylaşım’dan ‘tek merkez’e dönüştürdü.
Don Kişot, “Neyin gerçek olduğuna kim karar veriyor?” sorusunu sorar. Toplumun dayattığı ‘normaller fonksiyonunu’ ($f(x)$) reddederek, kendi atadığı değerlerle yaşayan bir bireyin trajikomik direnişidir. Bu, varoluşsal bir mantık sorgulamasıdır.
Çünkü bu işlem sırasında en ufak bir hesaplama hatası (saniyenin binde biri kadar bir sapma), iki aracın çarpışmasına veya sonsuza dek birbirlerini ıskalamasına neden olurdu. Bu, Newton fiziğinin pratikteki en hassas uygulamalarından biridir.
Bir bilgisayar programının çalışması için nasıl ki belirli kurallara (syntax) uyması gerekirse, bir siyasi partinin de devlet sisteminde var olabilmesi için anayasal sınırlara uyması beklenir. Yargı burada bir ‘hata ayıklama’ (debugging) fonksiyonu olarak devreye girmiştir.
16 Ocak: Tarihsel Süreç ve Diğer Önemli Olaylar
- MÖ 27: Roma’da Augustus Döneminin Başlaması Bir yönetim sisteminin 'Cumhuriyet' değişkeninden 'Mutlakiyet' sabitine geçişi.
- 1547: Korkunç İvan’ın Rus Çarı Olarak Taç Giymesi İktidarın meşruiyetinin, 'korku ve mutlak güç' katsayısıyla yeniden tanımlanması.
- 1605: Don Kişot’un Birinci Bölümünün Yayımlanması Edebiyatta 'gerçeklik algısı' ile oynayan ilk büyük modern kurgunun yayını.
- 1761: Fransız Gökbilimci Pingré’nin Venüs Geçişini Gözlemlemesi Bilimsel verilerin (gök cisimlerinin hareketi) kayıt altına alınarak bir veri tabanı oluşturulması.
- 1865: General Sherman’ın Kuzey Carolina Seferi Emri Amerikan İç Savaşı'nda lojistik ve stratejik bir 'askeri harekat' emrinin verilmesi.
- 1909: Ernest Shackleton’ın Güney Manyetik Kutbu’nu Keşfi (Ancak coğrafi kutba varamaması) Kutuplara ulaşma yarışında, insan iradesinin fiziksel limitlere yenik düştüğü trajik an.
- 1920: Milletler Cemiyeti’nin İlk Konsey Toplantısı (Paris) Uluslararası barış denklemini kurmak için oluşturulan ilk küresel 'konsey' toplantısı.
- 1923: Atatürk’ün İzmit Basın Toplantısı Cumhuriyet'in kuruluş kodlarının, kamuoyu ve basın ile paylaşıldığı veri toplama süreci.
- 1925: Fikriye Hanım’ın Çankaya Köşkü’nde İntiharı Bir liderin (Atatürk) hayatındaki 'duygusal değişkenin' trajik bir şekilde denklemden çıkışı.
- 1991: Körfez Savaşı’nda ‘Çöl Fırtınası’ Harekatının Başlaması Askeri stratejide 'hava gücü' çarpanının belirleyici rol oynadığı bir operasyonun başlangıcı.
- 1998: Refah Partisi’nin Anayasa Mahkemesi Tarafından Kapatılması Siyasi sistemin anayasal sınırlar (filtre) dahilinde kendini koruma refleksi.
- 2003: Columbia Uzay Mekiği’nin Son Yolculuğuna Çıkışı Uzay araştırmalarında bir dönemin (mekik programı) sonunu getirecek trajik görevin başlangıcı.
- 2010: İstanbul’da Metrobüs Hattının Tamamlanması Kentsel ulaşım problemini çözmek için geliştirilen 'ayrılmış yol' optimizasyonu.
- 2016: İran’a Yönelik Uluslararası Nükleer Yaptırımların Kaldırılması Küresel ekonomide 'yaptırım' değişkeninin kaldırılmasıyla bir ülkenin (İran) sisteme geri dönüşü.
- 2017: Kırgızistan’da Türk Kargo Uçağının Düşmesi Havacılık güvenliğinde 'pilot hatası' ve 'hava koşulları' değişkenlerinin trajik kesişimi.
- 2013: Pınar Selek Davasında Beraat Kararının Bozulması Yargı sistemindeki bir 'süreç hatasının' (usul) düzeltilmesi ve davanın yeniden başlatılması.
- 1972: ABD’de Miami Dolphins’in Super Bowl Zaferi (Kusursuz Sezon) Spor tarihinin en dominant 'galibiyet serisi' fonksiyonunun (74 maç) sona ermesi.
- 1979: İran Şahı Rıza Pehlevi’nin Ülkesinden Kaçışı Bir devrimin (İran İslam Devrimi) ardından 'eski rejim' değişkeninin (Şah) ülkeyi terk etmesi.
- 1986: İnternet Mühendisliği Görev Gücü’nün (IETF) İlk Toplantısı İnternet altyapısında veri trafiğini yöneten yeni bir protokolün devreye girmesi.
- 2002: BM Güvenlik Konseyi’nin Taliban ve El Kaide’ye Yaptırım Kararı Bankacılık sisteminde 'merkezi denetim' fonksiyonunun yasal bir çerçeveye oturtulması.
🖼️ Görsel Analiz: Yazının Hikayesi
16 Ocak: İktidarın Mutlak Değeri ve Gerçekliğin Kırılma İndisi
